Jij bent mijn moeder niet – overdracht en tegenoverdracht

‘Jij bent mijn moeder niet, over overdracht en tegenoverdracht’ pleit voor bewustzijn rond overdracht en tegenoverdracht in leidinggeven en HR.

Een managementervaring

Enige jaren geleden was ik manager van een HR-team in een ICT-bedrijf. Een administratieve medewerkster reageerde telkens geïrriteerd wanneer ik haar om iets vroeg, iets waar ik gezien onze rollen alle recht toe had. Tijdens een gesprek hierover antwoordde ze: ‘Jij bent mijn moeder niet! Ik laat me niet commanderen.’ Hier bleek dat mijn gedrag haar onbewust deed denken aan haar moeder, wat een negatieve lading gaf aan haar reactie. Omdat haar gedrag zo expliciet was, kon ik me er relatief gemakkelijk van distantiëren. Bij subtielere signalen is het echter lastiger om niet mee te gaan in de emotionele lading, wat miscommunicatie kan verergeren.

ZKM-opleiding

Jaren later volgde ik een vervolgopleiding tot ZKM-coach. Tijdens een college kwam het onderwerp ‘overdracht en tegenoverdracht’ aan bod. Hoewel ik vaag wist dat deze begrippen met Freud te maken hadden, waren ze in mijn werkpraktijk als leidinggevende en HR-professional niet meer actief besproken. Toch spelen ze een belangrijke rol in afhankelijkheidsrelaties, zoals tussen leidinggevende en medewerker of HR-adviseur en sollicitant.

Wat is overdracht?

Fee van Delft beschrijft overdracht in haar boek Overdracht en Tegenoverdracht als: ‘overdrachtgevoelens zijn gevoelens die in hun aard of intensiteit niet kloppen in de actuele situatie, maar zij spelen daarin wel een rol.’ Overdracht vindt plaats in afhankelijkheidsrelaties, waarbij de minder machtige partij onbewust gevoelens projecteert op de meer machtige. Freud beschreef dit fenomeen als een verdedigingsmechanisme, waarbij projectie en verdringing een rol spelen. Bij overdracht gaat het om gevoelens die voortkomen uit eigen ervaringen en verleden, maar die niet reëel zijn in de huidige situatie. Als overdracht bespreekbaar wordt gemaakt, kan dit helpen om vicieuze gedragspatronen te doorbreken.

Wat is tegenoverdracht?

Bij tegenoverdracht speelt hetzelfde fenomeen, maar dan vanuit de positie van de meer machtige (bijvoorbeeld leidinggevende, coach of HR-professional). Onbewuste gevoelens, opgeroepen door de actuele situatie, interfereren met het proces. Zolang de meer machtige zich hier niet van bewust is, kan dit leiden tot miscommunicatie of onbedoelde reacties. Bijvoorbeeld: een leidinggevende die intuïtief aanvoelt dat een medewerker iets moeilijk vindt om te bespreken, maar uit eigen ervaring (‘wij hangen de vuile was niet buiten’) besluit niet door te vragen. Dit kan juist een belemmering vormen voor verdere ontwikkeling.

(Tegen)overdracht bij leidinggeven

In leidinggeven komt (tegen)overdracht regelmatig voor. Een voorbeeld: een medewerker voelt zich niet gezien door de leidinggevende en reageert hier buitenproportioneel emotioneel op. Als dit niet bespreekbaar wordt gemaakt, blijft de onderliggende emotionele knoop bestaan. In mijn eigen praktijk ervoer ik dit toen een medewerker onverwacht een gesprek wilde voeren, maar ik hier op dat moment geen ruimte voor had. De emotionele lading die ik over me heen kreeg, bleek voort te komen uit eerdere ervaringen van de medewerker, niet uit onze huidige samenwerking. Bewustwording van tegenoverdracht helpt om dergelijke situaties beter te hanteren.

(Tegen)overdracht in HR-werk

Ook in HR-werk speelt (tegen)overdracht een rol, met name in rollen zoals recruiter, HR-adviseur, vertrouwenspersoon of coach. Het fenomeen kan zich voordoen bij selectiegesprekken, coachingstrajecten of beslissingen over arbeidsvoorwaarden. Een collega-coach vertelde bijvoorbeeld dat coachees soms verliefd op hem werden, wat niet wederzijds was. Dergelijke gevoelens kunnen voortkomen uit een oud verlangen of pijn, bijvoorbeeld het ‘werkelijk gezien worden’. Als de coach dit herkent als overdracht en het bespreekbaar maakt, kan het een waardevol onderdeel van het coachtraject worden.

Helaas is (tegen)overdracht vaak een blinde vlek in opleidingen voor leidinggevenden en HR-professionals, met uitzondering van opleidingen voor coaches of vertrouwenspersonen. Intervisie tussen leidinggevenden zou hierbij kunnen helpen.

Terug naar mijn onwillige collega

Toen duidelijk werd waarom mijn collega mij associeerde met haar moeder, konden we het gesprek op een normale toon voortzetten, met wederzijds begrip en respect. Overdracht en tegenoverdracht zijn op zich niet verkeerd; de kunst is om het onbewuste bewust te maken, zodat er ruimte ontstaat voor persoonlijke ontwikkeling.